Berichten met een Label ‘klimaat’

Klimaatbullshit hoeft niet mee te wegen

Of conservatief Nederland eens kan ophouden met het ontkennen van de klimaatfeiten, vroeg ik me in mijn vorige column op Energiepodium af. Zou het niet mogelijk zijn een goed doordachte conservatieve beleidsvisie te maken die wel de werkelijkheid als uitgangspunt als uitgangspunt neemt, maar die vervolgens op basis van het conservatieve gedachtegoed beargumenteert waarom er toch geen beleid of een andersoortig beleid zou moeten worden gevoerd? Het maatschappelijk debat is daarmee gediend, terwijl klimaatdrogredenen niet als basis voor beleidsvorming kunnen gelden.

De column is veel gedeeld en besproken, via social media, linkedin en herplaatsing op het populair-wetenschappelijke blog Klimaatverandering dat ook een reactieplatform biedt.  

Maar de kwaliteit van de reacties uit die conservatieve hoek vallen me niet mee, moet ik zeggen. Laat ik echter eerst een eervolle vermelding uitreiken, aan Jilles van den Beukel, die een doordachte visie als antwoord op mijn uitdaging neerlegde in Energeia en die als prijs hiervoor een exemplaar van De Twijfelbrigade tegemoet kan zien. Zoiets was de bedoeling: kom eens met een op feiten gebouwde consistente beleidsargumentatie vanuit het conservatieve gedachtegoed. Van den Beukel pakte de handschoen op, maar wijst er op dat zijn bijdrage eerder als liberaal dan als conservatief moet worden gezien. Daar heeft hij gelijk in, en dat maakt de conclusies over wat het conservatisme in het klimaatdebat vermag alleen maar schrijnender. Een liberale beleidsvisie met de wetenschap als vertrekpunt is mogelijk, maar een conservatieve? Of een populistische, laten we het breed houden? Zo’n visie lijkt me denkbaar, maar ik heb er een hard hoofd in dat ‘ie er ook komt.

De meeste reageerders uit die hoek die zich via social media melden blijven steken in het herhalen van pseudosceptische kulkoek die duizenden malen is weerlegd. Enkele nemen hun toevlucht tot drogredeneringen: klimaatverandering kan niet door de mens komen want mijnheer Van Soest verdient er geld aan. Nog anderen verwijzen halsstarrig naar de nepexperts en dwaallichten die via Elsevier’s Weekblad en De Telegraaf veelvuldig hun halve en hele onwaarheden naar voren mogen brengen. Maar er moet toch wel iemand zijn in kringen van Forum voor Democratie of de PVV die kan beargumenteren dat er geen klimaatbeleid moet worden gevoerd ook als de wetenschappelijke inzichten over klimaatverandering wel degelijk worden aanvaard?

Tot dusverre niet. Blijkbaar vormen de oude formules van ontkenning en twijfel zaaien in de ogen van de tegenstanders van klimaatbeleid en de energietransitie nog steeds een superieure strategie. Sterker nog, recent worden er wat scheppen bovenop gedaan. De stichting Clintel, met een half miljoen gefinancierd door de Amsterdamse vastgoedmiljonair Niek Sandmann roert zich in toenemende mate. Onder meer door een Europese antilobby op te starten volgens receptuur van de tabakslobby, in een poging met inzet van pseudo-experts en nep-argumenten een krachtiger klimaatbeleid tegen te houden. Door de inzet van Russische internettrollen met duizenden gekochte en fake-volgers die berichten van Clintel blind retweeten. Door een ‘young Clintel’ te starten om de jeugd in een vroeg stadium voor zich te winnen. En door een serie regionale ‘kamers’ over de energietransitie te organiseren in vredige provincieplaatsen als Ermelo en Woerden. Het idee is dat een paar professor- en doctorstitels van bejaarde heren die geen enkel wapenfeit in de klimaatwetenschap kunnen laten zien de argeloze raadsleden en bevolking ervan zullen overtuigen dat ze een heilloze weg zijn ingeslagen. Hou ze in de gaten, die Clintel-gasten, de drogreden komt naar u toe deze herfst.

Ziehier de trieste oogst tot heden: het conservatisme, of zo u wilt populair-conservatisme, heeft een blinde vlek voor de klimaatwetenschap, en heeft geen andere respons dan ontkenning van de feiten. Zo’n 20 procent van de kiezers voelt kennelijk zich tot deze opstelling aangetrokken. Ik ben een warm voorstander van de democratie-opvatting die stelt dat democratie meer is dan alleen de stem van de meerderheid. Ook minderheden en hun argumenten moeten gehoord en gerespecteerd worden. Diversiteit en pluriformiteit zijn een must. Maar als een minderheid nu categorisch de feiten blijft afwijzen? De vraag stellen is haar beantwoorden: het is een democratische plicht bullshit uit het debat te weren.

Jan Paul van Soest,

partner bij de Gemeynt

Eerder gepubliceerd op Energiepodium.nl, d.d. 24 september 2019

 

 

 

Op tafel, die klimaatoptie! Uit de taboesfeer!

Sturen we op technologie met als gevolg dat de CO2-emissies steevast hoger zijn als de economie aantrekt? Of durven we het om te keren, door te sturen op CO2 en te kijken welke groei dan nog resulteert?

Het was een aardige speech die minister Eric Wiebes onlangs afstak, bij de Nederlandse Emissieautoriteit (NEA). Hij vertelde hoe hij zijn best moet doen om allerlei opties voor klimaatbeleid die telkens van de tafel afvallen weer op te rapen, en opnieuw op tafel te leggen. Met passende bewegingen zette Wiebes zijn betoog kracht bij. Tal van rapporten geven hem gelijk: om de klimaatverandering binnen de perken te houden hebben we vrijwel alle opties nodig. Zijn betoog leek op dat van Arjan Lubach, die de optie kernenergie op briljante wijze uit de taboesfeer haalde. Niet dat kernenergie in de taboesfeer zat overigens. Er is een kernenergiewet, en wie aan de eisen van die wet voldoet mag gewoon een kerncentrale bouwen. Er is geen taboe. Maar los daarvan: het is goed dat alle opties om de klimaatverandering tegen te gaan op tafel liggen, en dat alle opties bespreekbaar zijn.
Alle opties? Nee, tegen een optie blijven we moedig weerstand bieden. Die valt niet eens van tafel, die heeft er eigenlijk nooit op gelegen. De laatste keer dat ‘ie in het openbaar is gesignaleerd, is al weer een hele tijd geleden. Dat was kort na het verschijnen van het eerste rapport aan de Club van Rome, Grenzen aan de Groei. Latere waarnemingen zijn met zekerheid omkleed: was het die optie nou of niet? Meestal niet, hij is haast nooit bespreekbaar.

Toch is de analyse helder en hard, het is een optie die niet gemist mag worden. Kijk, voor de klimaatemissies geldt de formule die al begin jaren ’70 in zwang is: I=PxAxT. De Impact I is gelijk aan de bevolkingsomvang P (Populatie), de Welvaart A (Affluence, het Bruto Binnenlands Product BBP), oftewel het volume aan goederen en diensten in geld gemeten, en de stand van de technologie T.
De opties waar we het steeds over hebben zijn technologische opties, de T in de formule. Inderdaad zijn bijna alle technologieën nodig als we de opwarming tot 2 (laat staan de onhaalbare 1,5) graden willen beperken. Dat is mede het geval omdat we alleen op T sturen. Andere factoren blijven buiten beschouwing waar op zich best op te sturen zou zijn: bevolkingsomvang P, en welvaart A. Want kijk eens hoe de factoren in de tijd veranderen. De emissies (I) dalen overal maar mondjesmaat, terwijl voor 2 graden zeer verregaande emissiereducties nodig zijn. De T verbetert echt fenomenaal: nieuwe energietechnologieën produceren waanzinnig veel minder broeikasgassen per eenheid energie dan vroeger. Maar waarom krijgen we de CO2 dan toch amper naar beneden? Makkelijke vraag: omdat het volume van spullen en diensten exponentieel groeit en geconsumeerd door een groeiende populatie P.
De laatste wordt min of meer als gegeven beschouwd, hoewel nuchter kan worden vastgesteld dat we een paar miljard per jaar aan regelingen uitgeven zoals kinderbijslag die de groei van P bevorderen. En A, de groei van de welvaart, economische groei, is al decennia de onaantastbare hoofddoelstelling van elk kabinet.
Zo valt simpel vast te stellen dat tegen de (exponentiële) groei van P en A geen T-kruid gewassen is. Het is al een hele prestatie dat de CO2-uitstoot überhaupt daalt in een groeiende economie. Dat zegt veel over ons technologische vernuft. Zo veel, dat de vraag opkomt waarom we er niet op durven vertrouwen dat als we echt harde eisen aan de CO2-uitstoot stellen, de technologische innovatie ook nog wel wat harder zal lopen. Want dat is de kern: streven we naar maximale economische groei en sturen we slechts op technologie met als gevolg dat de CO2-emissies steevast hoger zijn als de economie wat aantrekt? Of durven we het om te keren, door te sturen op CO2 en te kijken of en welke groei dan nog resulteert? Milieu-econoom en hoogleraar Jeroen van den Bergh noemt dat “a-growth”, groei niet als doel maar als mogelijke uitkomst gegeven andere maatschappelijke doelen die voorrang hebben. Kan die optie van “a-growth” eens bespreekbaar worden? Mag ‘ie optie op tafel, minister Wiebes? Mag ‘ie optie uit de taboesfeer, Arjan Lubach?

Jan Paul van Soest, partner de Gemeynt.

Eerder gepubliceerd op energiepodium, 6 december 2018

Zeven energie- en klimaatzorgen

Jan Paul van Soest over zijn zorgen bij de ombouw van een energiesysteem dat in tientallen jaren is verfijnd en geoptimaliseerd, maar dat ook best vast zit.

Mag ik wat zorgen met u delen? Ook als ik daarvoor geen oplossingen weet? Ik nodig u wel graag uit uw antwoorden te geven, en uiteraard is ook bij mij het denkwerk in volle gang. De zorgen betreffen de ombouw van een complex energiesysteem dat in tientallen jaren is verfijnd en geoptimaliseerd, en waarin een vele professionele en kapitaalkrachtige spelers hun rollen en niches hebben gevonden. Logischerwijs zit dat best vast. Dat het anders moet staat buiten kijf. Doorgaan op deze weg brengt een zeer risicovolle klimaatverandering met zich mee, door de broeikasgassen die aan het energiesysteem ontsnappen. Er zijn ook andere zorgelijke impacts, zoals de aardbevingen bij de Groningse gaswinning, maar ik concentreer me hier op klimaat.

Dat is meteen mijn eerste zorg: er zijn veel verschillende motieven voor verandering in omloop, variërend van ‘mijn’ klimaatmotief tot motieven als energie-onafhankelijkheid, kleinschaligheid of de wens het kapitalistische systeem omver te werpen. Hoe krijgen we daar meer eenduidigheid in? Of als er geen eenduidigheid te creëren is, hoe kunnen we gegeven de diversiteit van verandermotieven toch effectief het klimaatprobleem aanpakken?

Mijn tweede zorg betreft het nieuwe energiesysteem. Ook dat heeft impacts, al worden die liefst niet benadrukt. Maar naarmate het nieuwe energiesysteem met een toenemend aandeel hernieuwbare bronnen zich verder ontwikkelt worden die steeds zichtbaarder. Ruimtelijke impact, aantasting van biodiversiteit (met name bij biomassa-inzet een groot risico), grondstoffenschaarste, en zo zijn er meer. Kunnen we die impacts beter in kaart brengen en in bespreking brengen voor ze zich zodanig aandienen dat ze het draagvlak voor de energietransitie ondermijnen? Dat proces is al gaande, vrees ik.

De redenering ‘het klimaat gaat naar de haaien dus moet Nederland vergaand zijn emissies reduceren’ klopt wel, maar gaat tegelijk een wezenlijk dilemma uit de weg

Afvang en opslag van CO2: pleidooi voor een verguisde optie

Accepteer CCS als wezenlijk onderdeel van een tweegraden-pakket

Het permanente gesteggel over welke opties in het energie- en klimaatbeleid het meest gewenst zijn, en welke juist absoluut niet, verlamt het debat en belemmert dat effectieve maatregelen worden getroffen. Ik geloof dat een welles-nietes over individuele opties, of dat nou technologieën of gedragskeuzes of levensstijlen zijn, ons geen steek verder brengt.

Een uitspraak ‘leve wind op zee’ bevordert de totstandkoming van wind op zee geenszins. Een spandoek ‘hoera voor kernenergie’ zal geen investeerder over de streep trekken. Een publieke afkeuring van bijstook van biomassa weerhoudt niemand van uitvoering van zijn plan als dat lucratief is. Een oproep tot een klimaatvriendelijke levensstijl wordt op zijn best met enige instemming gelezen, mogelijk in het vliegtuig op weg naar de Maladiven.

Soms is het in het maatschappelijke en politieke debat helaas onvermijdelijk om toch even op een bepaalde technologie of familie van technologieën in te gaan. Dat is dan niet met de intentie die optie te pluggen, maar om te bezien welke structurele maatregelen nodig zijn om in elk geval de mogelijkheid te creëren dat een op langere termijn vermoedelijk benodigde optie zich ook echt kan ontwikkelen.

De ellende is dat zo’n genuanceerd en op beleidsmaatregelen gericht betoog in het huidige maatschappelijke debat, waarin de opties in plaats van de maatregelen centraal staan, gemakkelijk wordt misverstaan. Gezien door de lens van het welles-nietes-debat over welke technologieën we het liefste hebben dan wel het meest verafschuwen wordt elke bijdrage gemakkelijk als een welles- of nietes-inbreng gezien.

Talloze studies tonen aan dat de doelstelling maximaal twee graden opwarming onhaalbaar is als er geen CCS in de mix zit

Keizer Klimaatbeleid heeft geen kleren aan

De aandacht voor klimaatverandering en -beleid is op zichzelf goed nieuws: de gevolgen van opwarming met meer dan twee graden Celsius zijn een gegronde reden die opwarming beperkt te houden, zoals in 2015 in het klimaatakkoord van Parijs is afgesproken. Maar schijn bedriegt: de wereldwijde uitstoot van CO2 is na een paar jaar stabilisatie vorig jaar weer met 2 procent gestegen.
 
Jan Paul van Soest
 
Nederland doet het niet veel beter; vorig jaar daalde de uitstoot maar een klein beetje en na eerdere stijging. In de grafieken die de ontwikkeling van de concentratie van broeikasgassen laten zien is er geen enkel effect van de jaarlijkse klimaat-topconferenties te bespeuren.
Deze constatering staat haaks op het beeld dat regeringen, gemeente- en provinciebesturen, maatschappelijke organisaties en bedrijven oproepen door elkaar in doelstellingen te overbieden: halvering van de uitstoot in 2030! Energieneutraal in 2035! Klimaatneutraal in 2040! Volledig duurzaam in 2050! Er wordt beleid gemaakt dat het een aard heeft. Er is een veelheid van plannen en maatregelen, die gericht zijn op een grote verscheidenheid van subdoelen en opties.

En toch daalt de CO2-uitstoot niet of nauwelijks. Hoe kan dat? Drie wetmatigheden kunnen een verklaring leveren.

1

It’s the system, stupid De energievoorziening is een samenhangend systeem, dat in de loop van vele tientallen jaren is ontwikkeld en verfijnd. Fossiele brandstoffen zijn door hun grote voordelen de motor van de economie geworden: de winning is goedkoop, en het gebruiksgemak van met name gasvormige en vloeibare brandstoffen is onovertroffen. De energiedichtheid is hoog, en transport per pijp, schip of over de weg kost weinig. Ze zijn ook goedkoop en gemakkelijk als grondstof beschikbaar.

Minpunt: de laatste tientallen jaren zijn de negatieve effecten van fossiele brandstoffen steeds meer zichtbaar geworden: klimaatverandering door verbranding van fossiele brandstoffen, en aardbevingen bij gaswinning. Maar de fossiele brandstoffen staan nog stevig. In Nederland is nog bijna 94 procent van de energievoorziening fossiel.

Met deze verhoudingen bepalen ongetemde internationale markten voor fossiele brandstoffen, geopolitieke doelen en grote bedrijfsbelangen de koers van de energievoorziening. Een kleine prijsschommeling op de brandstoffenmarkten heeft een veel groter effect op het energie- en grondstoffengebruik dan de subsidies die het nu bescheiden aandeel duurzame energie moeten opkrikken. De les is: duurzame energie in een systeem duwen dat door fossiele brandstoffen wordt gedomineerd verandert de werking van dat systeem nauwelijks.

2

Jan Tinbergen heeft gelijk. Voor elke doelstelling is ten minste één specifiek daarop gericht instrument nodig. De Nederlandse econoom en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen formuleerde deze regel toen hij vanaf 1945 de eerste econometrische modellen ontwikkelde. Hoewel het doel is dat de CO2-uitstoot naar beneden moet, zijn de instrumenten, zoals subsidies, regelgeving, normen en fiscale maatregelen, gericht op meer windmolens en zonnecellen, meer elektrische auto’s of andere doelen.

Die doelen komen ook naderbij: er komen meer zonnecellen en windmolen, en elektrische auto’s. Alleen: de gemiddelde temperatuur op aarde trekt zich er niets van het aantal zonnepanelen en windturbines dat staat opgesteld, of van het aantal elektrische auto’s dat rondrijdt. Slechts de concentratie van broeikasgassen telt, en die stijging kan slechts een halt worden toegeroepen door dáárop te sturen: beloon de reductie van CO2, bestraf de uitstoot ervan. Jan Tinbergen wist het al.

3

In de polder is effectief klimaatbeleid onhaalbaar. Minister Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) heeft alle belanghebbenden aan ‘klimaattafels’ genood om akkoorden te sluiten. Dat is zoiets als alle boerderijdieren vragen het kerstmenu te bedenken. Dat wordt dan vlees noch vis.

Producenten en consumenten kunnen het spel allemaal nog wel ietsje groener spelen, maar om onder de twee graden opwarming te blijven zijn groenere spelregels onontbeerlijk. Alleen overheden kunnen, namens allen, die spelregels veranderen. Als de polderpartijen het met de huidige spelregels moeten doen, kan het resultaat nooit afdoende zijn. De ‘poldertafels’ kunnen hooguit tot nieuwe spelregels oproepen, de overheid zal ze moeten vaststellen.

Het negeren van deze drie hoofdwetten – het gebeurt niet alleen in Nederland, maar overal ter wereld – leidt tot ambitieuze doelstellingen in klimaatwetten, hoofdlijnakkoorden en plannen, en tot een boel bestuurlijke drukte, wat de indruk wekt dat er grote vooruitgang wordt geboekt. Maar Koning Klimaat blijkt naakt.

Alle plannen en akkoorden zijn machteloos zolang er op de verkeerde grootheden wordt gestuurd, onvoldoende rekening wordt gehouden met het bestaande systeem, en er geen of alleen heel zwakke instrumenten zijn die het hoofddoel naderbij brengen: minder broeikasgassen, en rap een beetje. In dit licht hoeft het niet te verbazen dat ondanks alle mooie woorden de CO2-concentratie in de atmosfeer vorig jaar zelfs sneller gestegen is dan in de hele meetperiode sinds 1957 het geval is geweest.

Jan Paul van Soest is partner bij De Gemeynt, duurzame denkers, adviseurs en entrepreneurs.

Artikel eerder geplaatst in NRC (6 juli 2018)