Requiem voor een M

Ineens was ‘ie verdwenen, de letter M. Het ministerie van Infrastructuur en Milieu was zomaar zonder dat iemand er erg in had het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat geworden. I&W in plaats van I&M. Help, het Milieu is weg! En niemand lijkt te weten waarom. Is het omdat de milieuproblematiek als opgelost wordt beschouwd? Of is het gewoon de uitkomst van Haagse modegolven en sentimenten?

Ik vrees dat laatste. Er zit niet echt een inhoudelijk idee of visie achter het opofferen van de M van Milieu. Afschaffing ervan is de resultante van een politieke ontwikkeling die met het eerste kabinet-Rutte is ingezet. Uiteenlopende opvattingen over verschillende wereldbeelden in politiek en samenleving liggen hieraan ten grondslag. Grofweg heb je aan de ene kant de pinguïns, de Zuidpoolbewoners, die zich dominant laten leiden door de waarde zorg, met daarnaast ook wel eerlijkheid en vrijheid. Aan de andere kant zijn er de Noordpoolbewoners, de ijsberen, die meer evenwichtig op het gehele waardenspectrum leunen. Bovendien geven ijsberen en pinguïns een andere draai aan verschillende waarden.

Tijdens Rutte-I zagen de ‘IJsberen’ hun kans schoon om af te rekenen met een beleidsterrein dat in hun ogen altijd de speeltuin van die vermaledijde Pinguïns was. Wat ooit het grote en trotse departement van VROM was, werd overnight omgebouwd tot departement van VROEM: gas op de plank, 130 km/uur; wat kunnen ons de gevolgen schelen?

Het verdwijnen van de M is voor de gemiddelde IJsbeer een zegen. Die leeft bij de gedachte dat natuur- en milieubeleid de Grote Vooruitgang in de weg staat. Voor de gemiddelde Pinguïn is het een rampzalige ontwikkeling, die haaks staat op het eigen waardenpatroon waarin zorg voor elkaar en zorg voor de aarde centraal staat. Opmerkelijk genoeg is echter in de afgelopen jaren een interessante kruising tussen IJsberen en Pinguïns ontstaan, een nog wat onbestemde diersoort die echter wel succesvol lijkt te gaan worden. De afgelopen gemeenteraadsverkiezingen hebben dat laten zien. Zoals verschillende commentatoren opmerkten: Nederland heeft geen ruk naar rechts gemaakt, maar een ruk naar groen. Er wordt een derde weg gezocht, die de polarisatie tussen IJsberen en Pinguïns overstijgt.

Alleen al voor die stroming moet de M weer terug, namelijk om niet overgeleverd te zijn aan Haagse modegolven die nu eens dit, dan weer dat idee propageren, maar om analyses en concepten te hebben waarmee gestuurd kan worden. Eigenlijk kan dat gewoon met behulp van de klassieke milieukunde, zeg maar 1.0. Die laat zien dat hoe uiteenlopende fysische, chemische en biologische ‘drukfactoren’, afkomstig van verschillende doelgroepen, uiteindelijk de gezondheid van mensen, planten, dieren en ecosystemen in gevaar brengen. En daarmee de economie ook frustreren. Sturen op die kennis gebeurt dus ook niet meer. Departement 1 stuurt op aardgasvrije wijken, departement 2 op circulaire economie, departement 3 op duurzame mobiliteit, departement 4 op natuurlijk kapitaal, departement 5 op de energietransitie, departement 6 op…, enfin, u voelt wel: er ligt geen, in elk geval geen gezamenlijke analyse en geen conceptueel idee aan de uiteenlopende interventies ten grondslag.

Zo moeilijk hoeft het niet te zijn. Net zoals er één departement is dat de geldstromen en de budgetten bewaakt, kan er één departement zijn dat de drukfactoren en hun invloed op de kwaliteit van mens, plant, dier en ecosystemen bewaakt. Milieukunde 1.0. Laat de milieukundigen die nog op het uitgeklede departement van I&W werken (ik krijg het haast niet uit mijn pen…) deze kabinetsperiode benutten om de M in een volgend kabinet terug te brengen. Is het niet voor de volgende generaties, dan toch in elk geval voor de IJsberen, de Pinguïns en de onbestemde nieuwe diersoort die zich dwars door de oude politieke scheidslijnen heen in toenemende mate zorgen maakt over de toekomst van zijn leefomgeving en de leefbaarheid van de planeet.

Jan Paul van Soest

Jan Paul van Soest is partner van De Gemeynt, kwartiermakers voor een duurzame economie, adviseurs, ondernemers en spraakmakers. De column verwijst naar een essay van zijn hand, getiteld ‘IJsberen en Pinguïns op de Evenaar’.

Column verscheen eerder op het Intranet van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, en tijdschrift Milieu.