Transitie en belangen, het gelijk van Machiavelli

DSC_7641Belangen, Lobby, Invloed en Macht. In het energiedebat werd altijd een beetje met een boog om die factoren heen gelopen.

Jan Paul van Soest

Het moest immers gaan over energiebesparing en windturbines, over emissiehandelssystemen en energielabels, en over doelstellingen en subsidieregelingen. Ook onderzoeksprogramma’s bleven liefst een beetje weg van de BLIM (Belangen, Lobby, Invloed, Macht). Weinig aandacht, een enkeling daargelaten. Geen geld voor. Griezelig. Niet in het belang van grote sponsoren. Geen onderzoekstraditie. Wel geld voor onderzoeken naar de vraag hoe Hendrik en Ina ertoe zouden kunnen worden verleid hun autobanden goed op spanning te houden, welk effect, zo dat er al was, onmiddellijk wordt opgevreten door de mogelijkheid 130 km/u te rijden dankzij een hobby van een Minister-zonder-portefeuille. Maar er is amper geld voor onderzoek naar de vraag hoe het nou kon dat die Minister er zo’n maatregel doorheen wist te jassen, terwijl haar Staatssecretaris-met-portefeuille en de Minister van Economische Zaken zich met de handen in het haar afvragen hoe ze in hemelsnaam aan de klimaateisen van de rechtbank in de Urgenda-rechtszaak kunnen voldoen. En terwijl gemeenten, GGD’s en actiegroepen wijzen op de gezondheidseffecten van een toenemende luchtverontreiniging door stikstofoxiden en fijnstof en voor extra ongevallen in het verkeer. Maar die krijgen geen poot aan de grond, hun waarschuwingen vervliegen als fijnstof in de wind. Hardrijders hebben hun BLIM duidelijk beter voor elkaar dan astmalijders.

De te weinig onderzochte vraag is: hoe komt dat eigenlijk?

In de wetenschap is de aandacht voor vragen naar macht, invloed, lobby en belangen aan het toenemen. Al moeten de middelen voor onderzoek hiernaar wel voor de poorten van de hel worden weggesleept. Niettemin, de groeiende aandacht heeft onder meer geresulteerd in een opmerkelijk proefschrift van Magda Smink, die op 20 november bij de Utrechtse Innovatieprofessor Marko Hekkert promoveerde. Dat boekwerk helpt te begrijpen waarom duurzame veranderingsprocessen zo moeizaam verlopen, zeker ook in Nederland: de instituties (de regel die economie en maatschappij structureren) zijn het stolsel van de maatschappelijke strevingen uit het verleden. Die zijn op goede gronden in het leven geroepen, maar zijn tevens een blok aan het been voor verandering. Als er nieuwe strevingen komen aan de hand van nieuwe inzichten: eventjes geduld a.u.b., de steven kan niet snel worden gewend; de institutionele stroop waarin de samenleving vaart staat behendig laveren naar een nieuwe toekomst niet zomaar toe.

Machiavelli schreef het al rond 1514 in De Heerser (il Principe): “Niets is lastiger om aan te pakken, hachelijker om er de leiding over te nemen, of minder zeker van succes, dan het invoeren van nieuwe dingen, omdat degene die nieuwigheden invoert, hen die het in de oude toestand goed ging tot vijanden en hen die het onder de nieuwe omstandigheden goed zou kunnen gaan, als lauwe verdedigers heeft”.

Het proefschrift van Smink onderbouwt het gelijk van Machiavelli, en laat zien hoe zittende belangen vaardig gebruik maken van de instituties om ontwikkelingen die hun positie bedreigen tegen te houden of te vertragen. Ze doen dat, samengevat, door:

1) zich als partner van overheden op te stellen om zo hand in hand de instituties te beïnvloeden en op hun belangen gericht te houden,

2) proactief zelf alternatieve plannen op te stellen (die natuurlijk het zittende belang meer dienen dan de voorstellen voor verandering),

3) de eigen belangen handig te framen als algemeen belang

4) onderzoek op tafel te leggen dat de zienswijze onderbouwt; dat onderzoek is op zichzelf meestal wel onafhankelijk, maar de vraagstelling kan sterk door het opdrachtgeversframe gekleurd zijn, en tenslotte

5) via de media de publieke opinie goed te bespelen.

De lezer die blijmoedig in dit proefschrift begon zou na afloop kunnen sombermansen dat het allemaal toch niet gaat lukken. Wie of wat is immers tegen de BLIM van de zittende orde opgewassen? Toch hoeft dat niet, de strategieën van de zittende macht zijn óók door de nieuwkomers in te zetten. Voorwaarde is wel coalitie- en machtsvorming, zoals onder meer door De Groene Zaak en recent de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie NVDE wordt vormgegeven. Donkergroene pioniers van de duurzaamheidsbeweging huiverden wel eens bij het idee dat bedrijven en organisaties een belang zouden krijgen bij vergroening. Ze hebben ongelijk: die belangen zijn juist keihard nodig. Ze beginnen te ontstaan, de wetenschap laat zien hoe ze beter in het maatschappelijke en politieke spel kunnen worden uitgespeeld.

Jan Paul van Soest

Eerder gepubliceerd op Energiepodium

De president heeft maar weinig kleren aan

De Republikeinse Senator James Inhofe gooit een sneeuwbal in de Senaat om te bewijzen dat man-made klimaatverandering onzin is.

Nu de Nederlandse staat heeft besloten in hoger beroep te gaan in de klimaatzaak van Urgenda, wordt op social media regelmatig Obama’s klimaatbeleid als voorbeeld aangehaald. Daar is het lichtend voorbeeld, zo is het idee, terwijl Nederland maar een beetje labbekakt in hoger beroep.

Nederland zou beslist meer moeten doen, maar het beeld van Obama’s klimaatambities klopt niet. Kijk, op zich is er reden om onder de indruk te zijn van Barack Obama’s recent gelanceerde Clean Power Plan, begin augustus.

Groene Zaak 5 jaar: moed en spelinzicht 2.0

Ondernemersvereniging De Groene Zaak bestaat 5 jaar. Ter gelegenheid daarvan sprak Jan Paul van Soest als ‘kwartiermaker’ op de jaarvergadering de column Moed en Spelinzicht 2.0 uit.

Nu De Groene Zaak 5 jaar bestaat durven we u wel iets te onthullen over de oprichting. U wist dat niet, maar De Groene Zaak is mede geïnitieerd door de Stichting Natuur en Milieu. Natuurlijk, meer mensen broedden destijds op het idee voor een ‘Groen VNO’, maar de toenmalige directeur Mirjam de Rijk van Natuur en Milieu bracht de bal aan het rollen. Of ik informateur en formateur voor zo’n bedrijvenvereniging wilde zijn. Ik was onder meer voorzitter van het Kennisnetwerk Duurzame Productketens (DPK) waarin innovatieve ondernemers succesvol samenwerkten. Ik was daar Jacqueline Cramer als voorzitter opgevolgd, op voorwaarde dat ik daarna niet ook minister zou moeten worden.

Tegenwind door desinformatie

Oprichting van een windturbine bij Magdeburg, Duitsland (foto Hadhuey, Wikimedia commons)

De tegenstanders van windenergie lijken zich in toenemende mate van een opmerkelijke strategie te bedienen: gelijk proberen te krijgen door desinformatie te verspreiden. Begrijp me goed: ik vind het legitiem om windmolens niet mooi te vinden, of te vinden dat ze te veel kosten. Het is oké om bang te zijn voor geluidsoverlast en slagschaduwen als de molens dichtbij huis en haard komen te staan. Waar ik moeite mee heb zijn evident en aantoonbaar onjuiste argumenten, redeneringen en zelfs rekensommen die naar het lijkt steeds vaker in de strijd worden ingezet. Een recent opiniestuk “Fyra op een paal met wieken”, van Marten Sommer in De Volkskrant (10 januari), staat er bijvoorbeeld vol mee. Sommer baseert zich onder meer op het “Nationaal Kritisch Platform Windenergie” dat uit elf hoogleraren en oud-hoogleraren zou bestaan, die een brandbrief naar minister Kamp van Economische Zaken hebben geschreven. Windenergie zou veel duurder zijn dan waar de SER bij het maken van het Energieakkoord vanuit ging.

Autopsie op een virulente klimaatmythe

Ineens gonsde het weer overal rond: “Het is de afgelopen 15 jaar helemaal niet opgewarmd!” Dat zou blijken uit een rapport van het MetOffice, de Britse broer van het KNMI. Het verhaal klopt niet, maar toch raasde het bericht na een korte incubatieperiode als een epidemie door medialand. Hoe kan het dat een oude, weerlegde klimaatmythe ineens weer virulent wordt? Hier een autopsierapport, dat laat zien waarom de klimaattwijfelzaaiers die in de wetenschap geen poot hebben om op te staan, in het publieke debat nogal eens met de winst gaan strijken, en in elk geval de opvattingen bevestigen van degenen die toch al vonden dat er geen klimaatverandering plaatsvindt.

De opwarming is gestopt in 1997, berichtte de Daily Mail on Sunday. Niks hoor, reageerde MetOffice, het Britse KNMI, kijk bijvoorbeeld maar naar deze grafiek die laat zien welke jaren de warmste zijn.

Het oorspronkelijke bericht dat claimde dat de opwarming van de aarde sinds 1997 was gestopt, werd op 10 oktober in omloop gebracht door de Global Warming Policy Foundation. Deze GWPF is een ideologisch gemotiveerde Engelse ‘denktank’ naar Amerikaanse snit, opgericht door oud-minister Nigel Lawson. GWPF wil niet vertellen wie zijn financiers zijn. Lawson’s banden met de kolenindustrie doen wel vermoeden welke belangen erachter zitten, maar namen en rugnummers van de sponsoren komen niet boven tafel.  In de Academic Advisory Council van de GWPF figureert een bekende rij van de ca. 50 à 100 professionele ‘sceptici’ die de wereld rijk is. Verrassend is dat onze landgenoot prof. Richard Tol, Neêrlands meest geciteerde (milieu)-econoom, zich ook aan deze lobbygroep in denktank-vermomming heeft verbonden.

Het startartikel van de GWPF leidde een paar dagen een ietwat sluimerend bestaan, slechts opgemerkt door een enkele ‘sceptische’ blogger als Marcel Crok die er meteen op de dag zelf al over schreef, maar werd pas virulent nadat de Daily Mail, on Sunday er op zondag 14 oktober uitgebreid aandacht aan besteedde. Het artikel was van de hand van de journalist David Rose, die eerder toegaf als kanaal voor desinformatie te hebben opgetreden, en in de vorm van enkele onjuiste artikelen over Irak en Al Qaida de weg plaveide voor de Irak-oorlog. Ook op het gebied van klimaat heeft hij een zekere reputatie als sluwe desinformant opgebouwd. De reputatie van de Daily Mail is niet veel beter. De Daily Mail schrijft vaker onjuist dan correct over klimaat, en besteedt in zijn kolommen vijf keer zoveel aandacht aan de GWPF dan aan welke andere bron van klimaatinformatie ook.

Rijk der fabelen

Iedere rechtgeaarde journalist die een artikel onder ogen krijgt van Lawson’s Policy Foundation, David Rose en/of de Daily Mail zou zich achter de oren krabben voor hij zonder meer beweringen uit die bronnen zou overnemen. De snelle verspreiding van het artikel roept dan ook de vraag op hoeveel  rechtgeaarde journalisten er nog zijn, zo vlot en kritiekloos namen andere media het bericht in de Daily Mail over. De bekende pseudosceptische blogs en echokamers deden dat, zoals Wattsupwiththat en Iceagenow, maar ook tal van reguliere media. In Nederland haalde het bericht onder meer De Telegraaf, Metro, Elsevier en andere kranten en tijdschriften. Het stond kortstondig op de websites van De Volkskrant en BNR-Nieuwsradio, maar daar werd het teruggetrokken zodra uit reacties op internet en twitter duidelijk werd dat het een misleidend verhaal was.