Karel Appel: "Door Wmpearl", via wikimedia commons

Het Nederlandse energiebeleid is al jaren een zooitje. De grondslagen van de zwabberkoers werden gelegd door de paarse kabinetten, die een liberaliseringsoperatie inzetten zonder dat nagedacht was over de borging van publieke belangen. Laat staan dat er instrumenten waren ontwikkeld om publieke belangen rond energie veilig te stellen. De teloorgang van het energiebeleid is eind vorig jaar pakkend beschreven in Noud Köper’s boek Verslaafd aan Energie en begin dit jaar in het themanummer Land van Gas en Kolen van De Groene Amsterdammer. De strekking van deze twee publicaties is vergelijkbaar: er lijkt geen enkele lijn in het zigzaggende Nederlandse energiebeleid van de afgelopen 15 jaar te zitten. Of toch? De gevolgde koerst blijkt achteraf vooral de belangen van de energie-intensieve industrie hebben gediend, en de belangen van de verkoop van aardgas van eigen bodem. En met wat duurzaam strooigoed is het groene deel der natie een tijdlang zoet gehouden.

Begrijp me goed: ik vind het legitiem specifieke belangen beleidsmatig veilig te stellen. En begrijp me opnieuw goed: ik vind het ook begrijpelijk dat daarbij – impliciet – voor fossiel uit eigen bodem en goedkope energie voor de zware industrie is gekozen.

Juist in dat impliciete karakter van de keuze zit een probleem. Er is geen bewuste en open afweging gemaakt, waarin alle wensen, zorgen en belangen werden gewogen en tot een expliciete, heldere koers leidde. Het idee dat Nederland zijn energie-intensieve bedrijven, die concurreren op een wereldmarkt waar amper CO₂-restricties gelden, uit de wind van kostenverhogingen probeert te houden lijkt me best verdedigbaar. Liever expliciet dan impliciet.

Maar de belangen werden niet expliciet, evenmin als de afwegingen. In plaats daarvan werd niet expliciet, maar wel de factogekozen voor een beleid à la Karel Appel die ooit zei: “Ik rotzooi maar een beetje an”. ‘De energiemarkt’ zou het immers allemaal wel regelen.

Maar dwars door die markt heen werd er gerotzooid dat het een aard had, in krampachtige pogingen toch nog wat publieke doelen te realiseren. Duurzame energiesubsidies kwamen en gingen, en werden bij succes on hold gezet of afgeschaft. De SDE-regeling wijzigde zowat elk jaar. Het programma Energietransitie hield het vele jaren vol, maar toen het te dicht op de huid van het mainstream-energiedenken kwam te zitten, werd het schielijk gedemonteerd. Energiebedrijven werden gesplitst en verkocht, en de verbazing was groot toen de nieuwe internationale eigenaren Nederland niet wilden opsieren met blinkende zonnepanelen, maar vanwege het beschikbare koelwater en havens vol gingen zetten met kolencentrales. Er is inmiddels een stevige overcapaciteit op de stroommarkt, waar dan tegen hoge kosten duurzame energie in moet worden geduwd. Er moest een markt komen voor CO₂, waarvan de rechten vervolgens zo ruimhartig werden uitgedeeld dat de CO₂-prijzen niet hoger worden dan een paar luttele euro’s per ton. Gascentrales worden nu uit de markt geduwd door goedkope kolen, ten gevolge van schaliegaswinning in de VS, en sommige partijen roepen net zo makkelijk dat er dan in Nederland ook maar schaliegas moet worden gewonnen, terwijl de positie van gas juist afneemt en de winningskosten van schaliegas in ons land aanzienlijk hoger zijn dan van conventioneel aardgas.

Wie het nog snapt, mag zijn vinger opsteken.

Dit gerotzooi mag dan de Nederlandse fossiele brandstofbelangen en de belangen van de zware industrie hebben gediend, het heeft ons ook in een doodlopende steeg geleid. Doorgaan op dezelfde weg is niet mogelijk vanwege de enorme geopolitieke veranderingen en de klemmende klimaatproblematiek, die invloed hebben op het Nederlandse energiebeleid. Maar een wezenlijke koersverandering is ook niet makkelijk, omdat alle in het verleden gemaakte fouten zijn gestold in de vorm van enorme investeringen die de speelruimte voor veranderingen voor tientallen jaren hebben geblokkeerd. De nieuwe uitdagingen zoals ontkoling en verduurzaming van de energiehuishouding kunnen daardoor maar moeilijk worden gerealiseerd.

Moeilijk, maar het kan wel, al heeft dat wel wat voeten in aarde, en zullen er winnaars zijn en verliezers. Koerswijziging vergt een overheid die durft te erkennen dat we in een moeras zijn beland, die de maatschappelijke doelen van de energievoorziening herformuleert, en die het idee van marktwerking weer op zijn plek zet als middel in plaats van als doel op zich.

Misschien, heel misschien kan de SER met zijn energieadvies daarop voorsorteren. Maar zitten daar niet juist vooral ook die partijen aan tafel die belang hebben bij voortzetting van de rommelpotterij?

(Verscheen als column op Energiepodium, 16 mei 2013)

Jan Paul van Soest

“Heer, geef me de gelatenheid om de dingen die ik niet kan veranderen te accepteren,

de moed om te veranderen wat ik kan,

en de wijsheid om het verschil te weten”.

Nieuwe Shell-scenario’s zijn altijd de moeite waard. Dankzij zijn eerste scenario-analyses hield Shell begin jaren ’70 als enige oliebedrijf rekening met de mogelijkheid van een forse olieprijsstijging. Het bedrijf was voorbereid, zijn concurrenten niet. Alleen al deze historie nodigt ertoe uit Shell-scenario’s met bovengemiddelde interesse te bestuderen.

Elk van de twee nieuwe scenario’s, mountains en oceans, heeft een eigen plot. In mountains doen overheden pogingen om energiemarkten bij te sturen, in oceans amper. De energiewereld in mountains wordt gedomineerd door gas, met veel CO₂-afvang en –opslag (CCS) om de CO2-uitstoot nog enigszins binnen de perken te houden. Dat lukt amper: de mondiale 2 ^oC-doelstelling wordt overschreden. De energiewereld in oceans wordt vooral gedomineerd door marktkrachten. De energievraag groeit harder dan in mountains, en leunt aanvankelijk sterker op fossiele brandstoffen olie en kolen. Later groeit zonne-energie zeer snel; vanaf 2060 is zon zelfs de belangrijkste energiebron. Maar er is amper CCS, waardoor de 2 ^oC-doelstelling in oceans nog ruimer wordt overschreden dan in mountains.

Op zichzelf leidt de presentatie van die twee scenario’s nog niet tot de associatie met de woorden van Niebuhr. Die kwamen pas boven tijdens de discussie, waarin een aantal deelnemers zich stevig en emotioneel tegen de scenario’s verzette. Het zou toch wel degelijk mogelijk zijn nog binnen de twee graden temperatuurlimiet te blijven, Shell mag dat niet opgeven, en zou ambitieuzere scenario’s moeten maken.

De kern is verschillen in inschatting tussen wat te veranderen is, en wat niet.

De Shell-scenario’s schetsen mogelijke toekomstige werelden, op basis van een aantal ‘wetmatigheden’, van kennis van hoe en hoe snel veranderingen kunnen plaatsvinden. Deze zogeheten exploratieve of ‘Ist’-scenario’s geven uiteenlopende toekomsten, die elk op zich plausibel zijn. De boodschap is: het kan x worden, of y – bereid u voor.

De boodschap is niet: wat hebt u liever, x of y? Er zijn andersoortige scenario’s die zo’n vraag beantwoorden: wat moeten we doen om een wenselijke situatie te bereiken? Dat zijn normatieve oftewel ‘Soll’-scenario’s.

Voor wie iets wil veranderen, zijn Ist-scenario’s confronterend. Dat is precies de bedoeling; ze dwingen ertoe onderscheid te maken tussen willen en zullen, tussen wens en realiteit, tussen de nachtelijke droom en de ochtendlijke blote voeten op het koude zeil.

Een goede vraag is of Shell niet ook één of meer Soll-scenario’s zou moeten opstellen. Persoonlijk denk ik van wel. Elk van beide huidige scenario’s leidt tot een opwarming die aanzienlijk groter is dan wat het tijdvak waarin de mens tot bloei kwam, het holoceen, ooit meemaakte. Hier geldt noblesse oblige: ’s werelds één-na-grootste producent van fossiele brandstoffen, die dé drijvende kracht achter een ongekende welvaartsontwikkeling tijdens én achter het vertrek uit het holoceen zijn, kan de wereld niet in vertwijfeling met enkel deze twee Ist-scenario’s achterlaten.

Maar van belang is wél het onderscheid tussen Ist en Soll te blijven maken. De wereld door een roze bril van wensen zien helpt niet, noch is het wenselijk slechts de huidige realiteit te zien en op grond daarvan ambities en wensen achterwege te laten. De kunst is juist én de wereld te zien voor wat zij is, én de moed te hebben – misschien zelfs wel de moed der wanhoop – te veranderen wat er veranderd kan worden.

Saillant punt is dat het gebed van Niebuhr een belangrijk mantra is van de AA, de Anonieme Alcoholisten, voor wie het erkennen van de realiteit van het alcoholisme een cruciale stap is. Die staat verandering niet in de weg, maar is er integendeel juist een voorwaarde voor.

De parallel met de verslaving aan fossiele brandstoffen dringt zich op. Die realiteit erkennen, en erkennen dat deze verslaving ons deze eeuw naar 4 graden temperatuurstijging gaat brengen is niet in tegenspraak met actie ondernemen, maar is er juist een noodzakelijke voorwaarde voor. In die zin helpen de nieuwe Shell-scenario’s de beweging in gang te zetten die Clive Hamilton’s in zijn boek Requiem for a Species omschreef als: accepteer – wanhoop – kom in actie.

Jan Paul van Soest

Smart grid-project ReloadIT in het Zaanse havengebied

Wie zijn bronnen zorgvuldig uitzoekt, kan de nieuwe wereld zich al via de sociale media zien ontwikkelen. Ik zet het zoeklicht op een stukje van die nieuwe wereld, het project REloadIT in Zaanstad, geëntameerd door het programma e-harbours dat nieuwe energieoplossingen voor havengebieden ontwikkelt. Dat had ik zonder de social media niet gevonden. Als aardigheidje beloofde ik dat mijn 2500^e volger op Twitter een onderwerp voor mijn volgende column mocht suggereren. Inderdaad, @eharbours werd die 2500^e volger. Het programma legt een privaat smart grid-systeem neer in het Zaanse havengebied, om de lokale vraag naar energie en het lokaal-regionale aanbod van hernieuwbare energie handig op elkaar af te stemmen. Zaanstad, bedankt. De ‘harde kern’: een vloot van 16 elektrische auto’s die tevens als energieopslag dienst kunnen doen. De ‘zachte kern’: een slim softwareprogramma, depriority manager. Deze ‘manager’ raamt mede op basis van de weersverwachtingen hoeveel zonne- en later ook windenergie beschikbaar komt, ‘weet’ in welke mate de elektrische auto’s zijn opgeladen én weet welke auto voor welke afstand beschikbaar moet zijn. Aan de hand van deze gegevens, en aan de hand van tariefsverschillen (dag/nacht, later mogelijk verdere differentiatie) rekent de priority manager per kwartier een businesscase uit waarbij de energiestromen optimaal worden ingezet.

Schitterend: de toekomst begint morgen (of preciezer: is al op 1 maart begonnen toen het initiatief officieel werd gelanceerd), en is vandaag al in de sociale media zichtbaar.

Wat het initiatief laat zien is dat er slimme, decentrale energieoplossingen in het verschiet liggen, die de zorgen over niet-regelbare duurzame energiebronnen helpen wegnemen. Die zorgen werden de laatste tijd breed uitgemeten: het fluctuerende aanbod van zon en wind zou niet goed door het elektriciteitssysteem kunnen worden opgevangen, achter elke windturbine en elk zonnepaneel zou een conventionele elektriciteitscentrale moeten blijven loeien, waardoor de brandstof- en CO₂-winst van hernieuwbare bronnen zeer gering zou zijn. Van dit soort misinformatie werd al eerder gehakt gemaakt, ook door de minister van Economische Zaken zelf, maar de sociale media hebben ook een negatieve keerzijde: kletskoek blijft eindeloos op het internet staan ook als de argumenten al lang zijn ontmanteld.

Kunnen variaties in wind en zon nu al makkelijk door het elektriciteitsnet worden opgevangen, ontwikkelingen als het Reloadit-project voegen nog een dimensie toe. Ze zetten het energiesysteem – eigenlijk letterlijk – op zijn kop. In het oude model ging de stroom van grote centrales in stapjes naar beneden naar de eindverbruiker, die slechts een passief consument was, die dan ook niet eens ‘klant’ maar ‘aansluiting’ heette. Puur eenrichtingsverkeer.

In de tussenfase waarin we nu zitten komt er steeds meer variabel decentraal duurzame energie bij, die zich een weg moet zien te banen in een speelveld dat is ingericht op het klassieke, fossiele eenrichtingssysteem te ondersteunen. In de toekomst zijn er lokale en regionale ‘energieprosumenten’ (de wonderlijke samentrekking van producenten en consumenten) die met reloadit-achtige systemen slim vraag en aanbod sturen. In aanvulling daarop kunnen overschotten duurzame elektriciteit nog in flexibele gasvormige energiedragers worden omgezet (power to gas) en het beeld begint te kantelen: de prosumenten kunnen de grote centrales dan goeddeels links laten liggen, en juist zij moeten dan maar proberen te concurreren op een speelveld dat dan hopelijk innovatieve, schone en slimme oplossingen ondersteunt. Want dat zou helemaal mooi zijn: als de beleidsmakers niet afwachten tot de nieuwe toekomst realiteit is en dan de spelregels aanpassen, maar de spelregels nu al aanpassen zodat de toekomst sneller daar is.

Jan Paul van Soest, partner De Gemeynt

Deze column verscheen 28 februari op Energiepodium. Volg Energiepodium op Twitter: @energiepodium

FD, 14 februari 2013

Het Britse besluit voor een minimumprijs voor CO2 stuit emissiehandelspuriteinen tegen de borst. Zo’n idee staat haaks op de kern van emissiehandel: een vast plafond voor de uitstoot van CO2, waardoor een marktprijs ontstaat. Morrelen aan de prijzen ondergraaft de basis van emissiehandel. Maar deze stellingname miskent dat het huidige emissiehandelssysteem van politieke keuzes aan elkaar hangt, en die hebben nu juist tot extreem lage CO2-prijzen aanleiding gegeven. Een bodemprijs voor CO2 helpt de emissiehandel uiteindelijk verder en heeft een aantal bijkomende voordelen. Het Britse plan verdient navolging.

In januari zakte de CO2-prijs kortstondig onder de € 3 per ton. Het einde van de emissiehandel, schreef menig commentator. De oorzaak van de sterke prijsdaling was dat een commissie van het Europees Parlement tegen het zogeheten backloading-voorstel van de Europese Commissie stemde. Backloading houdt in dat een deel van de emissierechten niet direct wordt geveild, maar pas later, als de markt krapper is, op de markt wordt gebracht. Het voorstel van de Commissie was bedoeld om de lage marktprijzen voor CO2 een steuntje in de rug te geven. Door de tegenstem vanuit het parlement gebeurde het tegenovergestelde. Het voorbeeld laat zien dat het emissiehandelssysteem en de prijsvorming op de CO2-markt sterk afhankelijk is van politieke keuzes en aannames.

De twijfel van het parlement over backloading doet vermoeden dat er helemaal geen steun komt voor meer structurele maatregelen die de Europese Commissie later wil invoeren om de CO2-prijs te verhogen. De huidige extreem lage CO2-prijzen zijn slecht voor de geloofwaardigheid van het  handelssysteem en geven geen enkele stimulans voor innovatie. De Engelsen hebben dit zien aankomen en hebben een minimumprijs vastgesteld voor emissierechten voor de elektriciteitsproductie. Dit plan wordt in april van dit jaar ingevoerd. Het regelt dat de elektriciteitsproducenten die meedoen aan het EU-ETS vanaf 2013 minimaal € 20 per ton CO2 betalen, oplopend naar minimaal € 35 per ton in 2020. De hoogte van deze CO2-heffing is afhankelijk van de CO2-prijs binnen het EU-ETS, het Europese emissiehandelssysteem.

Emissiehandelspuristen vinden dit maar een vreemde actie, die haaks staat op de essentie van het emissiehandelssysteem. Het Engelse plan levert Europees gezien ook geen CO2-reductie op, omdat de lagere emissies in het Verenigd Koninkrijk als gevolg van deze actie leiden tot nog lagere prijzen voor emissierechten binnen het EU-ETS. De totaal beschikbare emissieruimte, het plafond, zal immers toch opgesoupeerd worden. Zo bezien is het een merkwaardige maatregel. De Britten hebben hun minimum-CO2-prijs met name ingezet om de duurzame energiesector te ondersteunen. Door hogere CO2-prijzen worden duurzame energieopties immers meer concurrerend.

Investeringsklimaat

Het huidige EU-ETS-plafond is niet afgestemd op het gewenste emissieniveau, maar de uitkomst van een effectieve lobby van het bedrijfsleven en van een aantal onwillige landen. Voordat er op EU-niveau een verbetering is uitonderhandeld, zal er nog wel wat rook de lucht in gaan. Maar in navolging van het VK kunnen individuele landen best stappen zetten en een minimumprijs voor CO2 invoeren, paradoxaal genoeg niet met als doel de CO2-emissies te verminderen, maar met als doel een beter investeringsklimaat voor duurzame energie en relatief schone gascentrales te krijgen.

Een euro of 20, 30 per ton CO2 is dan zeer behulpzaam. Die prijs hoeft ook geen enkel probleem te zijn; twee jaar geleden nog voorspelden banken en brokers dat de prijs naar € 30 tot € 40 per ton zou gaan, zonder dat daarover enige ophef ontstond. Zo’n prijsniveau levert  veel voordelen op. De concurrentiepositie van duurzame elektriciteit verbetert, de kosten voor de SDE-subsidieregeling nemen af. De positie van relatief schoon gas ten opzichte van vuile kolen verbetert. Demonstratieprojecten voor CO2-afvang en opslag, zoals bij Rotterdam, blijven in het het vizier. De investeringszekerheid neemt toe, waardoor innovaties gericht op emissiereducties aantrekkelijker worden en het komt natuurlijk de staatskas ten goede.  Een minimumprijs voor CO2 die niet helpt voor CO2 maar wel het investeringsklimaat verduurzaamt – het lijkt paradoxaal, maar is een logische en verstandige maatregel, die bovendien, zeker als meer landen mee gaan doen, een politiek signaal aan Brussel is dat het EU-ETS aangescherpt moet worden om te voorkomen dat dit op zich sterke instrument irrelevant wordt binnen het klimaatbeleid.

Ir. Hans Warmenhoven en ir. Jan Paul van Soest zijn partner bij De Gemeynt, duurzame adviseurs en entrepreneurs.

Energielabel voor woningen: effectief?

Sommigen weten het nog: toenmalig premier Den Uyl die tijdens de oliecrisis van 1973 opriep de gordijnen te sluiten en met een zorgelijk gezicht verklaarde dat het nooit meer zou worden zoals het was. Sindsdien wordt er geknobbeld op manieren om de gebouwde omgeving energiezuiniger te maken. Er is een bonte stoet aan plannen en maatregelen voorbijgetrokken, uiteenlopend van softe convenanten en akkoorden met lagere overheden via task-forces en stuurgroepen, tot en met normstelling, verplichtingen en heffingen. Ze zijn afkomstig van overheden, bouw- en installatiebedrijven, milieuorganisaties, woningbouwcorporaties, Europa, of van coalities van twee of meer van deze organisaties.

De nieuwbouw is er de in de afgelopen jaren flink zuiniger op geworden, maar de bestaande bouw blijft problematisch. Voor veel huishoudens is de energierekening een forse last. Dat alleen al is een reden om effectieve beleidsmaatregelen te zoeken.

Een relatief nieuwe loot aan de stam, het energielabel voor woningen, is al een tijd onderwerp van een felle discussie. In november vorig jaar verwierp de Tweede Kamer het wetsvoorstel ‘kenbaarheid energieprestatie gebouwen’ dat regelde dat huizen zonder zo’n label niet meer mochten worden verkocht. Nou ja, wie geeft een wetsvoorstel dan ook zo’n malle titel. Nu blijft ook het energielabel voorlopig een soft instrument.

De weerstand in de Kamer is overigens wel te begrijpen. Het label zet op zichzelf niet tot energiebesparing aan; wie een huis met een F- of G-label koopt (energetisch slecht) kan gewoon in een nieuwe keuken of badkamer investeren in plaats van in isolatie. En hoe betrouwbaar is zo’n label eigenlijk?

De opstelling van de Tweede Kamer is een goede aanleiding het energiebeleid voor de gebouwde omgeving flink op de schop te nemen. Uitgangspunt is het inzicht dat er uiteindelijk maar twee soorten effectieve instrumenten zijn: quoteren of beprijzen. Een quotum legt een maximaal volume vast (CO2, of MJ energie) dat mag worden uitgestoten of verbruikt. De prijs is een resultante. Bij beprijzen is het omgekeerd: dan wordt de prijs (een heffing, een belasting) vastgelegd, en wat resulteert is een volume, de CO2 die dan de facto wordt uitgestoten of de energiehoeveelheid die de facto wordt verbruikt.

Voor beide benaderingen zijn al eerder plannen uitgewerkt. In 2002 kwam de toenmalige commissie-Vogtländer met het idee de gebouwde omgeving onder een CO2-plafond te brengen. Niet door elk huisje aan de emissiehandel mee te laten doen, maar door CO2-rechten upstream neer te leggen, bij de bedrijven die gas en warmte aan de gebouwde omgeving leveren. Voor elektriciteit werkt het al zo. Ook CE Delft heeft herhaaldelijk, onder meer in het ambitieuze Green4Sure-plan, vormen van quotering voorgesteld.

Ideeën voor beprijzing van energie voor de gebouwde omgeving zijn al zo oud als de weg naar Kralingen. Begin jaren ’90 vonden er stevige debatten over plaats, met vergelijkbare argumenten als nu spelen: hoe reageren de consumenten uiteindelijk, en hoe zorgen we ervoor dat de arme kant van Nederland niet door een hogere energierekening nog verder in de problemen komt. Door een constructieve opstelling van veel betrokkenen, waaronder letterlijk De Arme Kant van Nederland, ontstond draagvlak voor een regulerende energieheffing waarvan de opbrengst zo werd teruggesluisd dat de lagere inkomens er gemiddeld niet op achteruitgingen, maar wel een besparingsprikkel aan den lijve voelden.

Dat al die slappe akkoorden en convenanten niet werken, dat weten we nu wel. Daarom: van tweeën één, u zegt het maar. Stel ofwel een quotum in, ofwel verhoog de prijs van energie, en gebruik de opbrengsten voor algemene terugsluizing en/of voor financiering van besparing. Voor elk van beide is wel wat te zeggen. En ook tegen elk van beide. Maar tegen alle pogingen tot vrijwillige en microsturing in de gebouwde omgeving is nog veel méér te zeggen. Weeg af en kies: quoteren of beprijzen. En anders maar helemaal niets, tot de tijd echt rijp is voor effectieve sturing.

Jan Paul van Soest, partner De Gemeynt (met dank aan collega Hans Warmenhoven voor voorbereidend uitzoekwerk). Column Energiepodium, 11 februari 2013

Kleinschalige biomassa-vergasser. Ogenschijnlijk gewoon een apparaat - maar in wezen een symbool voor vertrouwen.

Op 7 februari werd een kleinschalige biomassavergasser feestelijk in gebruik genomen, op het RGV-terrein Zeumeren, gemeente Barneveld. Er ging een lange voorbereidingstijd aan vooraf, waarin Gelders Particulier Grondbezit GPG, RGV en installatiebedrijf Dutechpro onder zachte regie van de Stichting Creative Biomass samenwerken.

Hieronder mijn openingsspeech, over innovatie en vertrouwen.

In het dorp waar ik woon is een supermarkt. Dat is niet bijzonder. Wel bijzonder is dat de winkelwagens geen onderpandmuntje hebben. En dat ze desondanks altijd netjes worden teruggebracht. Niemand zal het in zijn hoofd halen ze zomaar ergens te laten slingeren, of zelfs mee te nemen, wat in de steden zou gebeuren als er geen onderpandmuntstukken zouden worden geheven.

De winkelwagentjes staan symbool voor vertrouwen, dat in een kleine gemeenschap nog volop aanwezig is.

U denkt dat dit niets met een innovatieve biomassavergasser te maken heeft? Mis. Voor innovatie is vertrouwen een cruciale factor. Dat zeg ik niet, dat zegt professor Bart Nooteboom, en die kan het weten. Hij was hoogleraar innovatiewetenschappen aan de universiteiten van Groningen, Rotterdam en Tilburg, en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Hij is econoom van origine, dus u voelt wel: als een econoom tot de conclusie komt dat vertrouwen van onschatbare waarde is, dan is er iets bijzonders aan de hand.
De biomassavergasser die vandaag feestelijk wordt gelanceerd staat model voor innovatie nieuwe stijl, waarbij vruchtbare samenwerking met geheel verschillende partijen doorslaggevend is.

Dat geldt voor veel innovaties, denk aan de samenwerking tussen Philips en Douwe Egberts, die samen de Senseo ontwikkelden. Of de koffie eruit ook lekker is laat ik maar in het midden, maar een interessant voorbeeld van een vernieuwend innovatieproces is het wel. Samenwerking als sleutelfactor geldt nog veel meer voor innovaties voor het nut van het algemeen, for the common good, oftewel voor het behoud van onze gemeenschappelijke natuurlijke hulpbronnen, ons natuurlijk kapitaal. Denk aan een stabiel holoceenklimaat, behoud van de productiviteit van ecosystemen zoals oceanen, denk aan aantrekkelijke landschappen, denk aan de ozonlaag die ons tegen UV-straling beschermt, en zo meer.

Juist op dat vlak zijn nu innovaties nodig, en niet alleen technische, maar vooral ook maatschappelijke, in de vorm van nieuwe samenwerkingsverbanden. En daarvoor is vertrouwen onmisbaar.

Het neoliberalisme heeft ons veel gebracht

Het vertrouwen is in de afgelopen 10, 20 jaar geërodeerd onder invloed van sterke liberalisering, marktwerking, neoliberaal denken, de terugtredende overheid, de opmars van het individualisme boven de belangen van het collectief.

Het neoliberalisme heeft ons echter veel gebracht:

• De splitsing van railbeheerders en vervoerders, waardoor het nu mogelijk is dat de railbeheerder een goederentrein voorrang geeft boven een personentrein. De economie moet rollen, niet?
• De aanbesteding van kleine regiospoorlijntjes, waardoor ik nu per rit zo’n 20 minuten langer in de trein kan werken dan voorheen
• Ondernemende banken met interessante carrièremogelijkheden, en die alle Nederlanders in de gelegenheid stelden aandeelhouder te worden.
• Een vrije energiemarkt en splitsing van energiebedrijven, waardoor buitenlandse oligopolisten de kleine Nederlandse bedrijven konden kopen en ons land nu op het gebied van fossiele energie een koppositie inneemt.

Maar misschien hebben 20 jaar liberalisering ook wel het inzicht gebracht dat een puur op individu gerichte koers van de samenleving weinig oog heeft voor de gemeenschappelijke belangen. En dat is nu juist zo hard nodig.

Antropoceen

We zijn immers zoals onze Nobelprijswinnaar Paul Crutzen het noemde aangeland in het Antropoceen: overal op aarde is de hand van de mens terug te vinden. In de temperatuur van de aarde, in de vorm van gifstoffen in het vet van dieren op de pool, in het verlies aan soorten, in verandering van landgebruik en nog veel meer.

De term Antropoceen wordt toegeschreven aan de Nederlandse nobelprijswinnaar Paul Crutzen

Topwetenschappers hebben geprobeerd de ‘planetaire grenzen’ vast te stellen: welke grootheden mogen niet worden overschreden op straffe van onomkeerbare processen? Daarbinnen is een veilige milieugebruiksruimte waarin samenleving en economie zich kunnen ontwikkelen.

Voor enkele van die parameters is de veilige grens al overschreden, zoals verlies aan biodiversiteit, de stikstofkringloop, en klimaatverandering. Ook als de emissies direct zouden gaan opwarming en zeespiegelstijging nog lang door, door de traagheid van het klimaatsysteem.

Maar niets wijst erop dat de BV Wereld de broeikasgassen snel gaat reduceren. Voorlopig koersen we af op een graad je of 4 ^oC temperatuurstijging deze eeuw, met grote gevolgen voor waterhuishouding, natuur, biodiversiteit, landbouw.

De veranderingen in het Antropoceen dwingen innovaties af, gericht op verminderen van de schade (mitigatie) of – inspirerender – op het achterlaten van een positieve voetafdruk. En innovaties gericht op aanpassen aan de nieuwe omstandigheden, op adaptatie. De nieuwe realiteit van de planetaire grenzen nodigt uit tot creatieve oplossingen en samenwerkingsverbanden.

Polarisatie en samenwerking

Het neoliberale model, ieder voor zich en de Bank voor ons allen, is geen goede basis voor het soort innovaties dat we de komende decennia nodig zullen hebben. Daarbij kan er juist géén sprake zijn van een enkel persoon of een enkele onderneming die er met de buit vandoor gaat; de baten moeten juist ten nutte van allen komen. Er kan géén sprake zijn van ‘intellectual property’, maar juist van delen van kennis. Er kan géén sprake zijn van meedogenloze competitie waarbij de inschrijver met de laagste prijs wint, maar het gaat juist om kwaliteit boven volume of prijs.

Duurzame innoveren vergt samenwerking tussen ketenpartijen, die gezamenlijk maatschappelijke meerwaarde creëren, waarbij winst voor de samenleving én voor alle ketenpartijen kan ontstaan. Duurzaam innoveren vergt ook samenwerking tussen verschillende stromingen in de samenleving, die juist in de afgelopen jaren meer tegenover elkaar zijn komen te staan.

Godfried Bomans

In The Righteous Mind onderscheidt moraalpsycholoog Jonathan Haidt twee sterk verschillende grondhoudingen of waardenpatronen, die steeds verder van elkaar verwijderd zijn geraakt. In VS staan de democraten en de republikeinen lijnrecht tegenover elkaar. Bestuurlijk is vrijwel niets meer te realiseren: elk heeft hindermacht, niemand heeft doorzettingsmacht. In ons land begon een vergelijkbare polarisatie, maar deze is tot dusverre minder extreem dan in de VS. Bovendien, zie de samenwerking tussen VVD en PvdA in het kabinet Rutte-II, zijn we hier kennelijk nog niet de mechanismen kwijtgeraakt waarmee tegenstellingen te overbruggen zijn.

In de ene grondhouding, laten we deze neutraal type A noemen, is er oog voor het gemeenschappelijke, zoals de natuurlijke hulpbronnen, is er oog voor diversiteit en variëteit, en voor de rede. Naar belangrijke kwaliteiten zoals ondernemerschap, efficiency en loyaliteit worden onderschat. In kringen van type A kan eindeloos worden gediscussieerd over de vraag welke onhaalbare oplossing nu eigenlijk de beste is.

In de andere grondhouding, type B, ligt de nadruk op het individuele vrijheid en verantwoordelijkheid, en op loyale samenwerking die nodig is om producten en diensten te realiseren. Type B heeft juist weer weinig oog voor wat gemeenschappelijk is.

Godfried Bomans, zelf type A, zei het schitterend: “als je praktische activiteiten aan neurotische intellectuelen als ik zou overlaten, zou er geen trein rijden, geen vliegtuig meer opstijgen en geen fles wijn in de schappen liggen, en met name dat laatste zou ik bijzonder betreuren.” Als overwegend type A-persoon herken ik me wel in Bomans’ woorden.

Het ene type, schrijft Haidt, is niet beter of van een hoogstaandere moraal dan het andere type; het is alleen een ander moreel smakenpalet. Maar duurzame innovaties hebben beide smaken nodig. Duurzame innovaties vergen samenwerking tussen enerzijds type A neurotische intellectuelen, en anderzijds type B praktische ondernemers. Duurzame innovaties vergen samenwerking tussen enerzijds hoeders van het algemeen belang en de natuurlijke hulpbronnen die begrijpen dat ook ondernemerschap nodig is om verder te komen, en anderzijds ondernemers die snappen dat waardencreatie voor the common good voorop staat en dat een deel van de maatschappelijke baten uiteindelijk ook bij de ondernemer terechtkomt. Duurzame innovaties vergt samenwerking tussen allerlei schakels van een mogelijke ketting, die hun activiteiten onderling zo afstemmen dat het een keten wordt. In geval van de biomassa-vergasser gaat het onder meer om  landgoedeigenaren en andere terreinbeheerders, om entrepreneurs, om technologieleveranciers, om oliemannetjes die het samenwerkingsproces smeren, om gebruikers van de energie. En niet te vergeten om overheden die begrijpen dat ze niet zelf technologische opties moeten kiezen, maar de voorwaarden helpen scheppen waarbij verrassende samenwerkingsverbanden kunnen bloeien.

Vergasser en winkelwagen

Als dat soort combinaties ontstaan, en die kunnen alleen maar ontstaan als partijen elkaar vertrouwen en op die basis ideeën en inzichten delen, dan kunnen er prachtige dingen gebeuren.

Houtvergasser achter een auto, tweede wereldoorlog

Vandaag is de lancering van een ogenschijnlijk simpel apparaat, een houtvergasser. In de Tweede Wereldoorlog stonden ze soms op een karretje achter een auto, waarmee werd rondgereden omdat de benzine schaars was. Het apparaat is wat we zien. Wat we niet zien is de samenwerking en het vertrouwen dat erachter zit. Dat begint er al mee dat de technologie als open source beschikbaar is gesteld: iedereen kan er gebruik van maken, maar wordt wel, in vertrouwen, verzocht de lessen en verbeteringen aan de ontwikkelaars terug te geven. Daardoor kan de vergasser zich verder ontwikkelen. We bouwen er verder nieuwe organisatorische en economische modellen omheen, met alle partners gezamenlijk.

De vergasser symboliseert zo nieuwe werkwijzen en samenwerkingsverbanden. Zo blijken de vergasser en het muntloze boodschappenwagentje in mijn dorp toch met elkaar te maken te hebben: beide symboliseren het vertrouwen dat nodig is om verder te komen, verder in het eigen dorp, en verder in het Antropoceen.

De officiële naam van de vergasser is een bijzondere: de Gasifier Experimenters Kit, kortweg GEK. In onze Nederlandse oren klinkt dat maar merkwaardig. Maar we houden de naam er maar gewoon in, in de wetenschap dat wat nu GEK is in de toekomst heel normaal is.

Jan Paul van Soest, Zeumeren, 7 februari 2013

De kleinschalige vergasser GEK Gasifier, 20 kW elektrisch vermogen en daarnaast 40 kW warmte, is vooral interessant voor decentrale initiatieven die ter plekke biomassa produceren en elektriciteit en warmte kunnen benutten. In het komende jaar wordt de vergasser, gebouwd op basis van een Amerikaans open-source-concept, verder ontwikkeld. Op termijn wordt ook bio-waterstofproductie mogelijk.

Verschillende berichten over groene stroom brengen consumenten in verwarring

Op 8 januari werd de argeloze energiegebruiker uit zijn nieuwjaarslethargie gewekt door het TV-programma Kassa Groen, dat stelde dat groene stroom lang niet altijd echt groene stroom is. Een week later deed het NOS-journaal dat nog eens dunnetjes over naar aanleiding van een groene stroomchecker, gelanceerd door de HIER-klimaatcampagne. Onder de vlag groene stroom, ecostroom, natuurstroom of welke andere fancy naam dan ook wordt elektriciteit verkocht waarvan de consument denkt of mag aannemen dat deze groen is. Maar volgens HIER en de NOS is dat bij nadere beschouwing toch niet het geval.

Via een checker van HIER kan de twijfelende stroomafnemer zien hoe groen zijn product werkelijk is. Althans, volgens de criteria van die checker. Andere organisaties met andere criteria komen tot heel andere bevindingen. Dat bleek een weekje na de lancering van de HIER-checker in, opnieuw, het TV-programma Kassa. Die conclusies leunden op gegevens van de Consumentenbond, Greenpeace en WISE. Op basis van een onderzoeksrapport van SOMO werden nu de bedrijven in plaats van de producten beoordeeld. Toch gek, sneerde de directeur van de Consumentenbond, dat in de door Essent gesponsorde HIER-checker groene stroom van Essent hoog scoort, terwijl dat volgens het SOMO-rapport een erg vies bedrijf is. Maar ja, een bedrijf is geen product.

Misschien dat een bovenmatig energetisch geletterd publiek als de lezers van Energiepodium de schermutselingen kan volgen, maar of de gemiddelde stroomgebruiker nog snapt wat ‘ie nou moet doen? Vriend Google helpt ook al niet: wie ‘groene stroom’ intikt verdwaalt compleet in de aanbiedingen, beoordelingen, vergelijkingen en kanttekeningen.

Nu gaat het me er hier niet om vast te stellen wie het gelijk aan zijn zijde heeft, en wie kan claimen de moeder aller checkers te hebben. Het punt is dat iederéén dat suggereert. En precies dat is funest.

Dat bedrijven hun product aan de man willen brengen met alle mogelijke claims en labels is niet bijzonder. Dat heet marketing. Een slimme marketeer kan altijd wel iets te vinden om de eigen stelling te onderbouwen: de meeste wind in de stroommix, alles van Nederlandse bodem, de beste biomassa, de laagste CO2-uitstoot per kilowattuur, de groenste strategie, kiest u maar.

Is van individuele bedrijven te verwachten dat ze zich hard maken voor een transparante markt? Lijkt me een naïeve gedachte. In vroeger tijden trok de overheid nog wel eens zo’n rol naar zich toe, en dat lijkt me nog steeds wenselijk – maar ziet u het gebeuren? Wellicht kan een brancheorganisatie actie ondernemen, als de leden hun verschillen even parkeren en voor een gezamenlijk belang gaan.

Maar de meest logische kandidaten voor een eenduidig consumentenadvies zijn natuurlijk natuur- en milieu- en consumentenorganisaties. Maar als nu ook de hoeders van transparant en groen in een stammenstrijd verwikkeld raken, wat dan? Op wiens oordeel kan dan nog worden vertrouwd? De gemiddelde consument denk: laat maar, het maakt kennelijk toch niet uit. Als elke groenling zijn eigen lied zingt, is het resultaat dat de consument niets en niemand meer gelooft.

Het kwaad is nu geschied. Er zit weinig anders op dan dat de consumenten-, natuur- en milieuorganisaties met het schaamgroen op de kaken op zoek gaan naar een gezamenlijke systematiek en boodschap. Mijn voorkeur zou zijn: een checker die alle feiten paraat heeft, en die me als consument de eigen weging laat maken aan de hand van mijn eigen criteria. Misschien zijn andere oplossingen beter. Maar hoe dan ook: stop de verwarring, ga met elkaar in een hok zitten en kom er pas uit als er een eenduidig en goed communiceerbaar beeld is. Tot dan overweeg ik me uit solidariteit met de verwarde consument te bekeren tot de meest vieze stroom die ik gewapend met Google en checkers maar kan vinden.

Jan Paul van Soest, Partner, De Gemeynt coöperatie

(Verschenen als column op Energiepodium, 28 januari 2013)

Klimaat- en energiebeleid: tijd voor een extreme make-over?

In tientallen jaren is er een woud van doelstellingen en maatregelen gegroeid. De ‘klassieke’ doelen van het energiebeleid, schoon, betaalbaar, betrouwbaar, kwamen op rond 1974, toen minister Lubbers van Economische Zaken zijn energienota presenteerde. De oudere lezers van Energiepodium weten nog het beeld van het brandende wereldbolkaarsje dat het opraken van fossiele energiebronnen symboliseerde. Goeie ouwe tijd: toen was er nog échte schaarste.

Deze doelen werden vertaald naar kwantitatieve doelstellingen, voor besparing (de gewenste jaarlijkse verbetering van de energie-efficiëntie), voor hernieuwbare energie en voor CO2-emissiereductie. Overheden werden ware managers, die de targets vertaalden naar afdelingen, lagere overheden, sectoren en branches, categorieën en subcategorieën en opties, en die er allerhande maatregelen tegenaan plakten.

Besparing gewenst? Geen punt: normstelling voor energiegebruik van woningen, auto’s en apparaten, labels en keurmerken, fiscale differentiaties, ecodesign-programma’s. Zijn we er al? Nee? Dan convenanten met bedrijven, gemeenten, lokale projectbureaus, desnoods uitfasering van de gloeilamp.

Hernieuwbare energie nodig? Subdoelen voor verschillende bronnen van wind en zon tot biomassa, die eens in de zoveel jaar wisselden, stroometiketten, subsidieregelingen om de ‘onrendabele toppen’ weg te nemen. Zij we er al? Nee? Dan een lagere doelstelling, of toch een hogere, een aanpassing van de subsidieregeling, en zo verder.

CO2-uitstoot te hoog? Tijdje duwen en trekken, maar dan is het er: het Emissiehandelssysteem ETS voor de grote puntbronnen zoals elektriciteitscentrales en chemische, metaal- en andere industrieën. En verder naast energienormen ook CO2-normering en -labels. Zijn we er al? Nee? Dan elektrisch rijden promoten, of toch waterstof, en fiscale maatregelen nemen: bijtellingen, accijnzen.

Door de toenemende complexiteit en onoverzichtelijkheid, maar vooral door de bijzondere aard van het emissiehandelssysteem gingen de doelstellingen en maatregelen elkáár beïnvloeden. Dát zorgt voor de dilemma’s in Moerdijk. En elders.

Dat nationale CO2-doelstellingen nog sectoren omvatten die onder het ETS-plafond vallen is nog een betrekkelijk onschuldige rariteit. Maar als de verschillende instrumenten elkaar in de wielen rijden zijn de netto-effecten zo goed als nul, of zelfs pervers. Omdat de hele elektriciteitssector onder het CO2-plafond valt, leiden elektriciteitsbesparing noch duurzame elektriciteit tot een netto CO2-reductie. Alleen het totale plafond is immers bepalend. Als de burgers van Moerdijk stoppen met stroom gebruiken en hun hele gemeente volzetten met windturbines en zonnepanelen, dan kunnen alle andere bedrijven die onder het CO2-plafond vallen net iets meer uitstoten. Subsidies voor duurzame stroom en regulering zoals uitfasering van de gloeilamp hebben wel effect op de energiemarkt, maar dragen niet bij aan CO2-reductie. Pervers: bij de huidige lage CO2-prijzen overleven kolencentrales ook zonder CO2-afvang een groeiend aandeel hernieuwbare elektriciteit beter dan superefficiënte gascentrales.

Niemand overziet nog wat er gebeurt als overheden drie pedalen tegelijk intrappen: besparing, duurzame energie en CO2-reductie, oftewel ontkoppelings-, gas en rempedaal. De tijd rijpt voor een extreme make-over van het energie- en klimaatbeleid. Nodig: één centrale doelstelling (CO2) en één leidend instrument (hoge CO2-prijs), de andere doelstellingen degraderen tot middelen om het hoofddoel te halen. Stevige sturing op CO2 zuigt efficiency en duurzaam wel mee, omgekeerd echter leidt sturen op efficiency en duurzaam niet per tot CO2-reductie als er geen verlaging van het CO2-plafond aan gekoppeld is. Volgens die filosofie kunnen tal van normen en subsidies vervallen of verminderen, met als verwachte resultaat een duidelijker, effectiever en economisch efficiënter beleid. Het Verenigd Koninkrijk begint in april met een minimum CO2-prijs van €20 per ton. Dat mag wel 50 zijn, maar het is een begin. Kan de SER zo’n soort plan uitwerken in het beoogde energieakkoord? De BV Nederland en de inwoners van Moerdijk zullen dankbaar zijn.

Jan Paul van Soest, Partner, De Gemeynt coöperatie

(column verschenen op Energiepodium, op 14 januari 2013)

Dank voor de nieuwjaarswens, Leon, insgelijks. Dank ook voor een mooi stukje proza, dat weer onderstreept: Leon de Winter behoort tot de betere fictieschrijvers van ons land. Toch zou het nog sterker kunnen, door je beweringen te staven met punten die niet bij de eerste de beste check door de mand vallen. Dan wordt je plot geloofwaardiger. Of moet ik niet plot maar complot zeggen? Want klimaatwetenschap en politici spannen volgens jou samen om de socialistische heilstaat te vestigen.

Je betoog opent met de zin ‘Een paar dagen geleden kregen klimaatalarmisten weer de kans om te gaan koken: Dagblad Trouwmeldde dat het ijs van Antarctica razendsnel aan het smelten was.’

Daar gaat het al mis.Het artikel in Trouw dat je aanhaalt is gebaseerd is op een recente wetenschappelijke publicatie in Nature Geoscience. Maar Trouw noch Geoscience berichten ‘dat het ijs van Antarctica razendsnel aan het smelten is,’ alleen maar dat het meer opwarmt dan eerder werd aangenomen. Een nieuwe temperatuurreconstructie voor het meetstation Byrd op West-Antarctica laat dat zien.

Schrijven kun je, Leon, beslist. Maar lezen is kennelijk lastiger. En boerenverstand gebruiken ook. Want denk eens even na. Het vriest permanent dat het kraakt op Antarctica. De jaargemiddelde temperatuur op meetstation Byrd is 28 graden Celsius onder nul. In de warmste maand, januari, is het gemiddeld ook altijd nog bijna 15 graden onder nul. Dus ja, zelfs als het sinds 1958 2,4 graden Celsius is opgewarmd, dan smelt daar toch nog helemaal geen ijs, tenzij de temperaturen op de warmste dagen overdag boven het vriespunt gaan uitkomen?

Smeltende ijskappen, opwarming, zee-ijs - kom op Leon, Antarctica is ijssalon Talamini niet waar naar believen alle ijssoorten kunnen worden gemengd.

Verderop in je betoog lees ik ineens: ‘Hoe zit dat nou met dat ijs op Antarctica? Eerder dit jaar, zo berichtte The Wall Street Journal, “bereikte Antarctica’s zee-ijs een recordgroei van 7,79 miljoen vierkante mijl.”‘

Ja, hoe zit dat nou? Het Trouwartikel ging niet over het smelten van ijs, en al helemaal niet over Antarctisch zeeijs. Het Byrd-meetstation staat op een enorme ijsmassa, de West-Antarctische ijskap, op 1553 meter hoogte, en vele honderden kilometers van de kust. Echt, in de verre omtrek is er geen zeeijs te bekennen.

Kom op Leon, gooi nou niet alles door elkaar: smelten, temperatuurstijging, zee-ijs, grote ijsmassa’s – Antarctica is ijssalonTalamini niet, waar alle smaken naar believen kunnen worden gemengd.

Als er teveel verschillende verhaallijnen door elkaar lopen, is zelfs de beste fictie niet meer te volgen. Ik snap de verwarring wel, hoor. IJs komt en gaat, ook op Antarctica. Netto verliest Antarctica ijs, dat heeft een recente wetenschappelijke update laten zien. Alle grote ijsmassa’s wereldwijd verliezen massa. De onderkant van de gigantische West-Antarctische ijskap ligt onder zeeniveau. Er is al eerder massaverlies gevonden, veroorzaakt doordat opwarmend water tussen de onderkant van de ijskap en de rotsbodem komt. Het nieuwe onderzoek gaat over de atmosfeer boven Antarctica. Dat is wat anders.

Verketterd

‘De vraag is: is dat smelten door menselijk handelen ontstaan?’ schrijf je. ‘Alarmisten beweren van wel.’ Oké, het ging dus niet over smelten maar over temperatuurstijging, maar ik begrijp je vraag als: is die opwarming door menselijk handelen ontstaan? Een goede vraag. Helaas is je antwoord fout: ‘Het klimaat verandert door de uitstoot van CO2, zo luidt geloofsartikel nummer één in de wereld van de alarmisten, en eenieder die dat weigert te aanvaarden, wordt verketterd.’

Sorry, Leon, wetenschap is geen kwestie van geloof, maar van theorievorming, bewijs, meten, analyseren, verwerpen en verder komen. Uit dat proces is tot nu toe gebleken dat de huidige opwarming hoofdzakelijk door de toename van broeikasgassen in de atmosfeer wordt veroorzaakt. Wie dat weigert te aanvaarden wordt niet verketterd (dat is een term uit kerk en geloof), hij heeft het alleen bij het verkeerde eind. Dat mag: het staat iedereen vrij, zeker romanschrijvers, om de werkelijkheid op eigen wijze te zien. Fictie hoeft niet op wetenschappelijke conclusies gebaseerd te zijn. Al vind ik het zelf altijd geloofwaardiger als ook fictie niet geheel van realiteit is los gezongen. Maar dat is een kwestie van smaak, geef ik toe.

‘Toch zijn er vele klimaatdissidenten,’ schrijf je. Zoals Richard Lindzen, hoogleraar aan het MIT en “atmosferisch natuurkundige.” Richard Lindzen heeft in het verleden waardevolle bijdragen aan de klimaatwetenschap geleverd. En nog: als hij in de wetenschappelijke literatuur publiceert, worden zijn ideeën gewoon in overzichtsstudies zoals van het IPCC meegenomen en meegewogen, ook als ze onjuist bleken te zijn. Zo werkt dat in de wetenschap. Maar er is ook iets anders aan de hand: Lindzen heeft naast een wetenschappelijke rol ook een maatschappelijke en politieke agenda. Deze blijkt onder meer uit zijn samenwerking met conservatieve denktanksals het Cato Institute, die niet waarheidsvinding als missie heeft, maar bevorderen van vrijheid, vrije-marktwerking en het beperken van overheidsinvloed. Het blijkt ook uit een reeks van niet-wetenschappelijke opiniestukken van Lindzen’s hand, waarin hij niet schroomt ideeën te herhalen die binnen de wetenschap al lang en breed zijn weerlegd.

Opmerkelijk is dat Lindzen, in tegenstelling tot veel andere “klimaatdissidenten,” het opwarmend effect van CO2 niet ontkent. Wel schat hij het effect lager in dan bijna al zijn mainstream wetenschapscollega’s. Moet kunnen. Maar de wonderlijke paradox is hier dat zelfs je eigen favoriete klimaatdissident het opwarmend effect van CO2 niet als geloofsartikel ziet, maar als wetenschappelijk feit.

Verleden

Je schrijft dat we de klimaatveranderingen in het verleden, toen er nog geen auto’s en fabrieken waren, niet goed begrijpen.

Je had beter kunnen zeggen: ‘Ik begrijp die veranderingen nog niet echt,’ want binnen de wetenschap is de klimaattheorie behoorlijk ontwikkeld. Projecteer je eigen kennisgebrek nou niet op wetenschappers. Het komen en gaan van ijstijden bijvoorbeeld is te verklaren aan de hand van de bewegingen van de aarde ten opzichte van de zon, de zogeheten Milankovic-cycli. Daardoor verandert de instraling van de zon op de aarde. Dat zet een reeks van vervolgreacties in gang, met een toenemende dan wel krimpende ijsbedekking op het Noordelijk halfrond als gevolg.

Sinds de ijstijden zou er, schrijf je, sprake zijn van een opwarming, die tot heden aanhoudt. Dat is onjuist: na een relatief warme ‘piek’, zo’n 8000 jaar geleden, begon juist een geleidelijk afkoeling van de planeet. Dat klopt met de berekeningen van Milankovic. De afkoeling is in temperatuurreconstructies die duizenden jaren terug gaan te vinden, bijvoorbeeld deze. Toen de industriële revolutie op stoom begon te komen, veranderde de trend, de afkoeling werd een stijging, een vrij snelle stijging zelfs.

Hoe kán dat nou, als de natuurlijke tendens er een van afkoeling is? De oorzaak van de recente opwarming, de afgelopen eeuw, en vooral de laatste veertig jaar, was niet de stand van de aarde ten opzichte van de zon. Die tendens had ons inderdaad over enkele tienduizenden jaren weer in een nieuwe ijstijd doen belanden. Minder vulkaanuitbarstingen dan? Is onderzocht, maar nee. De zon? Nee, noch de zonneactiviteit zelf noch de hoeveelheid kosmische straling kennen trends die de huidige opwarming kunnen verklaren. Langjarige natuurlijke cycli in het klimaatsysteem? Nope, allemaal onderzocht, ze geven geen verklaring voor de huidige opwarming.

Kapitalisme

Een eenvoudig experiment laat zien dat CO2 infrarood absorbeert (bron: http://www.creative-science.org.uk/hollywood15.html). Luidt 19e-eeuwse natuurkunde nu het einde van het kapitalisme in? Leon de Winter vreest van wel.

Wat zou het dan nog kunnen zijn? Zou het kunnen liggen aan de natuurkundige eigenschappen van broeikasgassen die warmte-uitstraling absorberen, en die zelfs door ‘klimaatdissident’ Lindzen worden erkend? Dat zal toch niet waar zijn? Dat idee was toch een geloof, en wie dat niet accepteert is een ketter? Stel je voor, natuurkunde die het einde van het kapitalisme inluidt.

Wel een mooi plot voor een volgende roman. Alleen even uitkijken voor plagiaat: zo’n verhaal bestaat al, State of Fear (pdf), van Michael Crichton, uit 2004.

De opmaat naar de clou van je betoog luidt dat links, en de meerderheid van de media, het kapitalisme de schuld geven van de klimaatverandering.

Een mooi gevonden stromanredenering. Zeker, politiek links lijkt zwaarder aan klimaatverandering te tillen dan rechts. Maar of klimaatverandering erg gevonden wordt of niet is een politieke conclusie die los staat van de wetenschap. Ik ken trouwens ook niet veel mensen die ‘het kapitalisme de schuld geven van opwarming.’ Velen, links en rechts, Richard Lindzen niet uitgezonderd, weten dat CO2 een broeikasgas is: het beperkt de warmte-uitstraling van de aarde naar de atmosfeer. Zonder atmosfeer met CO2 zou het hier op aarde gemiddeld 33 ^oC kouder zijn. Brr. In de natuurkunde gaat het trouwens niet om ‘schuld’, maar om oorzaken en gevolg.

Er zijn ook andere factoren in het spel die het ingewikkelder maken, maar dit is gewoon natuurkunde: meer CO2 = warmer, minder CO2 = kouder. De grote natuurkundigen uit de 19^e eeuw wisten dat al: Fourier, Tyndall, Arrhenius. Het maakt voor de warmtehuishouding van de aarde niet uit of die CO2 van natuurlijke bronnen afkomstig is, of van huishoudens, auto’s en fabrieken in  kapitalistische, socialistische, Islamitische of Boeddhistische landen.

Ik moet zelf trouwens ook niets hebben van een ‘socialistische heilstaat’. Brr. Alleen, ik snap het verband niet: CO2 is CO2, de eigenschappen van dat gas trekken zich geen moer aan van mijn of jouw politieke voorkeur voor of afkeur van een kapitalistische of socialistische staatshuishouding. Of dacht jij dat dat wel zo was? Kom, Leon – niet alles is fictie.

Het monster en de macht

Tijd voor je plot: klimaatverandering is een niet bestaand monster, bedacht om macht te verwerven. Mooi gevonden, zij het niet helemaal origineel: hele volksstammen die wetenschappelijke bevindingen afwijzen, nemen hun toevlucht tot complottheorieën, zo heeft professor Lewandowsky onlangs laten zien. Nu wijzen degenen die natuurwetenschappelijke conclusies afwijzen natuurlijk ook sociaalwetenschappelijk onderzoek af dat analyseert waarom ze de natuurwetenschap afwijzen. Maar wie in complotten wil geloven, of er romans over wil schrijven, kan naar hartenlust grasduinen in een inmiddels uitgebreid sceptisch paralleluniversum, waarin alle argumenten te vinden zijn die iemand maar wil gebruiken om te voorkomen dat natuurkunde het kapitalisme ondermijnt. Rapporten die uitleggen dat we niet weten hoe het klimaatsysteem werkt. Studies die aannemelijk maken dat voor zover we het klimaatsysteem toch snappen, de aarde niet opwarmt. Artikelen die laten zien dat voor zover de aarde toch opwarmt dit niet door CO2 komt. En claims de stellen dat voor zover de opwarming toch door CO2 komt, een warmer klimaat alleen maar goed is. CO2 is plantenvoedsel!

Ik weet inmiddels aardig de weg in dat sceptisch paralleluniversum, en geloof me: er zijn slimmere en geloofwaardiger argumenten te vinden dan die jij gebruikt, die niet bij de eerste de beste check (maar pas de tweede of de derde) door de mand vallen. Er zijn geloofwaardiger argumenten om het bestaan van een complot-plot mee te onderbouwen. Mocht je er in 2013 een roman over gaan schrijven, dan maak ik je met plezier wegwijs in dat paralleluniversum. Ik verheug me op de samenwerking.

Jan Paul van Soest is partner van De Gemeynt

Ga slim om met natuurlijke hulpbronnen om de economie weer uit het slop te krijgen, FD, 3/1/2013.

Er zijn ongetwijfeld meerdere oorzaken die de economie in het slop brachten. Maar zeker één ervan is dat we de afgelopen jaren geld dat we niet hadden, besteed hebben aan producten en diensten die amper nodig zijn, terwijl de ecologische en maatschappelijke schade naar elders en later werd doorgeschoven. De rekening komt in de vorm van duurder wordende grondstoffen, klimaatschade, een dalende productiviteit van ecosystemen als oceanen en estuaria, gezondheidsschade door vervuiling en nog een hele reeks andere schadeposten. Buig deze ontwikkeling om. De schadekosten en de defensieve en compensatie-uitgaven zijn volkomen improductief en dragen niet bij aan groei.

Verhoging van de maximumsnelheid naar 130 kilometer per uur bijvoorbeeld kost extra brandstof, de opbrengsten lekken deels weg naar olieproducerende landen; er vallen extra doden en gewonden en er ontstaat meer luchtvervuiling.

De klassieke remedie is: proberende de groei van productie en consumptie, ongeacht de aard ervan, weer op te voeren. Meer en duurdere kerstcadeaus, meer vuurwerk, meer auto’s, die liefst 150 kilometer per uur rijden, een extra vakantie, meer varkensvlees, meer cursussen, copieuzere maaltijden, meer elektriciteitsverbruik, vaker naar de kapper. Dat deze strategie in eigen staart bijt is evident: permanente stijging van het palet aan goederen en diensten is niet mogelijk op een beperkte planeet, laat staan in een klein, vol, druk en zwaarbelast land. Wie het toch probeert krijgt linksom of rechtsom de rekening gepresenteerd.

De remedie is ook evident: een langlopend programma voor het herstel van het natuurlijk kapitaal, de versterking van ‘resource efficiency’ en de veerkracht en productiviteit van natuurlijke hulpbronnen die de basis zijn van de economische ontwikkeling. Het gaat dan onder meer om hyperefficiënt grondstoffengebruik, energievormen met minimale koolstofemissies, systemen voor inpassing van een wisselend aanbod van duurzame energie, herstel van de productiviteit van ecosystemen zoals mariene estuaria, terugdringen van vervuiling die natuur- en gezondheidsschade veroorzaakt, klimaatadaptatie, bouwen met de natuur, veerkrachtige en klimaatbestendige steden, noem maar op. Zo kan de Nederland zijn grondstofkosten drukken, defensieve en schadekosten reduceren, natuur- en milieugebruiksruimte vrijspelen voor nieuwe bedrijvigheid en last but not least kennis en expertise opbouwen rond innovatieve technologieën en concepten die overal ter wereld nodig zullen blijken te zijn.

Omdat het vooral gaat om collectieve goederen, is een belangrijke rol voor overheden weggelegd. Die kan gestalte krijgen via een groen investeringsprogramma, zoals door Jaap van Duijn bepleit (FD 28 december), en/of via een set van financiële en fiscale prikkels die marktpartijen tot innovatieve en groene investeringen aanzet. Denk aan een koolstofheffing van minimaal € 50 per ton CO2, verbreding en verruiming van de fiscale groenregeling, de regel dat elk verlies aan biodiversiteit volledig wordt gecompenseerd, waardoor de economische en productiewaarde van ecosystemen intact blijft, versneld inzetten van het Waddenfonds om de kwaliteit van de Waddenzee op te krikken zodat ook daar weer nieuwe economische ontwikkelruimte ontstaat en de voorbereiding van een zogeheten stofstatiegeld voor absoluut schaarse grondstoffen. Zo is nog veel meer te bedenken. Bij dergelijke grote slagen is het zonder twijfel mogelijk een forse container met detailregelgeving en microsubsidies met de vuilnisman mee te geven, als het kerndoel in het vizier wordt gehouden: ruimte maken voor een innovatieve en groene economie door een drastische reductie van grondstoffengebruik en milieu- en natuurdruk. Van een tegennatuurlijke economie naar een groene economie die slim van de natuurlijke hulpbronnen gebruikt maakt.

Jan Paul van Soest is partner van De Gemeynt Coöperatie (denktank, adviseurs, idee-ontwikkelaars). Hij nodigt Peter Blom uit de laatste aflevering in deze serie te schrijven.